በኦሮሞ ማኅበራዊ እና መንፈሳዊ ፍልስፍና ውስጥ ተፈጥሮ እና ሰው ተነጣጥለው የሚታዩ ፍጥረታት ሳይሆኑ፣ በፈጣሪ (ዋቃ) ጥበብ እና ሰፉ (ሕግ) የተሣሠሩ የሕይወት ቅንጣቶች ናቸው።

የኦሮሞ ሕዝብ ለፈጣሪው የሚያቀርበው ጸሎት እና ምስጋና ፍጹም ተፈጥሮአዊ፣ ምሳሌያዊ እና ተዛምዷዊ የሆነ ጥልቅ የረቀቀ ፍልስፍናን የተላበሰ ነው።

ተፈጥሮ ለኦሮሞ ሕዝብ የፈጣሪን ታላቅነት፣ ችሎታ እና ምሥጢር የምታንፀባርቅ ሕያው መስታወት በመሆኗ፣ የሰው ልጅ መንፈሳዊ፣ ሞራላዊ እና አካላዊ ፍላጎቶቹን ከተፈጥሮ ታላላቅ ሁነቶች ጋር እያነጻጸረ ወደ ፈጣሪው ያቀልባል።

ይህንን ፍልስፍና በሦስት ዋና ዋና አዕማድ እና በሥነ-ምኅዳራዊ እምነት ማዕቀፍ ውስጥ ከፋፍሎ ማየት ይቻላል፦

የቱሉ (ተራራ) ላይ ጸሎት ምሥጢር

ቱሉ (ተራራ) በተፈጥሮ ውስጥ የሚታይ ከፍተኛው እና የማይናወጠው ግዙፍ አካል ነው። “ይህንን ተራራ ከምድር ሁሉ ከፍ አድርገህ የፈጠርኸው አምላክ ሆይ፣ እኔንም እንዲህ ከፍ አድርገኝ” በሚል ጸሎት ከፍታን ይለምናል። ይህ ጸሎት ከቁሳዊ ከፍታ ይልቅ የሞራል፣ የኅሊና፣ የክብር እና የጽናት ልዕልናን የመሻት ረቂቅ ፍልስፍና ነው።

የኅሊና እና የባህሪ ልዕልና፦ ተራራ ከዝቅተኛው ምድር በላይ ከፍ ብሎ እንደሚታይ ሁሉ፣ የሰው ልጅም ከመጥፎ ተግባር፣ ከቂም፣ ከስግብግብነት እና ከውርደት ከፍ ብሎ በበጎ ሥራ እና በሞራል ልዕልና እንዲኖር የሚደረግ ጸሎት ነው።

ጽናት እና አለመናወጥ፦ ተራራን ንፋስ እንደማያወላውለው ሁሉ፣ ሰውም በሕይወት ፈተናዎች፣ በበሽታ እና በመከራ ወቅት ሳይወድቅ በጽናት እንዲቆም የሚደረግ የደኅንነት ጸሎት ነው።

የውኃ (የወንዝ /መልካ) ጸሎት ምሥጢር

ውኃ የሕይወት መሠረት እና የየዕለት መታደስ ምልክት ነው። የኦሮሞ ሕዝብ ወደ ሆረ/መልካ በመውረድ፣ “ይህንን ወንዝ (መልካ) ክረምት ከበጋ እንዲለመልም ያደረግህ አምላክ ሆይ፣ እኔንም እንደዚሁ ለምለም አድርገኝ” ሲል ይጸልያል።

ወንዝ (መልካ) ያለበት አካባቢ ክረምት ከበጋ ከሌሎች አካባቢዎች በተለየ መልኩ ለምለም እንደሚሆነው ሁሉ፣ የሰው ልጅም በሕይወት ዘመኑ ሁሉ በሁኔታዎች መቀያየር ሳይሸነፍ ፍሬያማ፣ በጎ አድራጊ እና አመርቂ ሕይወት ያለው እንዲሆን መመኘት ነው።

ውኃ ቆሻሻን አጥቦ እንደሚያጸዳ ሁሉ፣ ሰውም ልቡን ከኃጢአት እና ከቂም አጽድቆ ሁልጊዜ በአዲስ ተስፋ እና በንፁህ ኅሊና እንዲኖር የማሰብ ጥበብ ነው።

የኦዳ (የዛፍ) ሥር ጸሎት ምሥጢር

በኦሮሞ ባህል እና ሥርዓት ውስጥ “ኦዳ” (የበለስ/የዋርካ ዘርያ) ታላቅ ማኅበራዊ፣ ፖለቲካዊ እና መንፈሳዊ ማዕከል ነው። ኦዳ በጥልቅ ሥሩ፣ በሰፊ ጥላው እና በረጅም ዕድሜው ይታወቃል።

የኦሮሞ ሕዝብ፣ “ይህንን ኦዳ ከዛፎች ሁሉ ለየት አድርገህ ረጅም ዕድሜ የሰጠኸው አምላክ ሆይ፣ ለእኔም ረጅም ዕድሜ ከጤና ጋር ስጠኝ” በሚል ጸሎት ያደርሳል። ይህም የሦስት መሠረታዊ እሴቶች መግለጫ ነው።

የጠለቀ ሥር (ማንነት እና መረጋጋት)፦ ኦዳ ሥሩን ወደ ምድር በጥልቅ በመስደድ እንደሚቆም ሁሉ፣ ሰውም ከባህሉ፣ ከማንነቱ እና ከእውነቱ ጋር በጥብቅ ተያይዞ እንዲኖር መመኘት ነው።

ጥላ እና መጠለያ መሆን፦ ኦዳ ለሰዎች እና ለእንስሳት ጥላ እና መጠለያ እንደሚሆን ሁሉ፣ የሰው ልጅም ረጅም ዕድሜ ሲኖር ለራሱ ብቻ ሳይሆን ለሌሎች መጠጊያ፣ የሰላም ማዕከል እና ጥበቃ የሚሰጥ ባለ ታላቅ ግርማ እንዲሆን የማሰብ ፍልስፍና ነው።

ጤና እና ሙሉነት፦ ዛፉ ሳይደርቅ እና ሳይታመም ረጅም ዘመን እንደሚኖር፣ የሰው ልጅም ዕድሜው ከጤና እና ከኃይል ጋር እንዲጣመር የቀረበ ልመና ነው።

የሥነ-ፍጥረት እና የፈጣሪ ትሥሥር ፍልስፍና

ይህ መላው አስተሳሰብ የሚመሠረተው “ሰፉ” (Safuu) በሚለው የኦሮሞ የሥነ-ምግባር እና የኮስሞሎጂ ሕግ ላይ ነው። በሰፉ ሕግ መሠረት ተፈጥሮ የፈጣሪ ሕያው መጽሐፍ ናት። ዋቃ (ፈጣሪ) የማይታይ አምላክ ቢሆንም፣ በሠራቸው እና በሚታዩት ፍጥረታቱ (ከፍ በሚታየው ተራራ፣ በወራጁ ወንዝ፣ በለመለመው ዛፍ) አማካይነት ታላቅነቱ፣ ኃያልነቱ እና ጥበቡ ይገለጣል።

ተፈጥሮን ማየት ፈጣሪን ማወቅ ነው፤ የኦሮሞ ሕዝብ ተራራውን፣ ወንዙን እና ዛፉን የሚያየው እንደ ተራ ቁሳቁስ ሳይሆን፣ የፈጣሪን የፈጠራ ችሎታ እንደሚያንፀባርቁ መስታወቶች ነው።

ሰው ከተፈጥሮ አካላት ጋር በመዛመድ ሲጸልይ፣ የሰው ልጅ ፍላጎት እና የተፈጥሮ ሕግ ተስማምተው እና ተጋጥመው እንዲሄዱ ያደርጋል።

ስለሆነም፣ የኦሮሞ ሕዝብ በኢሬቻም ሆነ በዕለት ተዕለት አምልኮው ተራራን፣ ውኃን እና ኦዳን መሠረት አድርጎ የሚያቀርበው ጸሎት ተፈጥሮን የማምለክ ጉዳይ ሳይሆን፣ ከተፈጥሮ ረቂቅ ባህሪያት ጋር የሰውን ሕይወት በማዛመድ የፈጣሪን ታላቅነት የማድነቅ እና የሰው ልጅ ሕልውና ከተፈጥሮ ሚዛን ጋር ተጣጥሞ እንዲቀጥል የማድረግ እጅግ የረቀቀ ተፈጥሮአዊ አስተሳሰብ ነው።

በዮናስ በድሉ