ኢትዮጵያ እንደ ጥንታዊና የሥልጣኔ መንግሥትነቷ፣ ከባሕር ጋር ያላት ግንኙነት በታሪክ አጋጣሚ የተፈጠረ ሳይሆን ከኢትዮጵያ ሕልውና እና ብሔራዊ ክብር ጋር በጥብቅ የተቆራኘ ነው። በቀይ ባሕር ዳርቻ ላይ የነበራት ሉዓላዊነትና የባሕር ላይ ተፅዕኖ ከሺህ ዓመታት በፊት በአክሱም ሥልጣኔ ዘመን የጀመረ ሲሆን፣ ይህ ታሪካዊ ሀቅ ኢትዮጵያ ዛሬ ለምታነሳው የባሕር በር ጥያቄ እና የባሕር ኃይልን ዳግም ለማቋቋም ለወሰነችው ውሳኔ ዋነኛ አስረጂ ነው። ይህ ጽሁፍ የኢትዮጵያ ባሕር ኃይልን ታሪካዊ አመጣጥ፣ በታሪኩ የደረሰበትን ከፍተኛ የዕድገት ደረጃ፣ የባሕር በር ጥያቄ ከብሔራዊ ደኅንነት ጋር ያለውን ቁርኝት እና አሁን ላይ የሚታየውን የባሕር ኃይል ዳግም መነቃቃት በዝርዝር ይተነትናል።

1. ከሀብት ማዕከል ወደ ባሕር ጠረፍ

ባለፉት አሥርተ ዓመታት የሀገራት ጥንካሬ የሚለካው በነበራቸው የተፈጥሮ ሀብት ክምችት ቢሆንም፣ በአሁኑ ወቅት ግን ኃይል ያለው ሀብቱን ወደ ዓለም ገበያ በሚያደርስበት የባሕር መስመር ላይ ነው። የዓለም የኢኮኖሚ ሥርዓት ከውጤታማነት ወደ ጽናት እየተቀየረ ሲሆን፣ ይህም መንግሥታት የራሳቸውን ስልታዊ የባሕር መተንፈሻዎች እንዲፈልጉ አድርጓቸዋል። የባሕር ጠረፎች አሁን ላይ የንግድ መስመር ብቻ ሳይሆኑ የሉዓላዊነት፣ የዲፕሎማሲ እና የደኅንነት መተግበሪያ አውዶች ሆነዋል።

ኢትዮጵያ 95 በመቶ የሚሆነውን የውጭ ንግዷን በአንድ የባሕር ኮሪደር ላይ ብቻ መመስረቷ፣ ኢትዮጵያን ለማንኛውም ዓይነት የጂኦ-ፖለቲካዊ ጫና እና የኢኮኖሚ ድንጋጤ ተጋላጭ አድርጓታል።

በቅርቡ የተቀሰቀሰው የኢራን፣ እስራኤል እና አሜሪካ ግጭት የባሕር በር ለሕልውና ምን ያህል ወሳኝ እንደሆነ ለዓለም ትልቅ ትምህርት ሰጥቷል።

የሆርሙዝ ወሽመጥ በመዘጋቱ ምክንያት የዓለም የነዳጅ ዋጋ በከፍተኛ ሁኔታ ጨምሯል። ይህ ቀውስ በቀጥታም ሆነ በእጅ አዙር ከባሕር የራቁ መንግሥታት የኢኮኖሚ ዋስትናቸው በሌሎች እጅ መሆኑን አረጋግጧል።

በቀይ ባሕር ላይ የሚታየው አለመረጋጋት እና የኢንሹራንስ ዋጋ መናር፣ የባሕር ኃይል የሌላቸው ወገኖች የራሳቸውን መርከቦችና ንብረቶች መጠበቅ እንደማይችሉ አሳይቷል።

የሰሞኑ ግጭቶች የሚያስተምሩት ትልቁ ቁምነገር፣ አንድ መንግሥት የራሱን ስልታዊ የንግድና የደኅንነት መስመሮች ካልተቆጣጠረ ሉዓላዊነቱ በከፊል የተገደበ መሆኑን ነው።

2. የኢትዮጵያ "የጂኦግራፊ እስር ቤት" እና ብሔራዊ ጥቅም

ኢትዮጵያ በአሁኑ ወቅት በዓለም ላይ ትልቁ የባሕር በር አልባ መንግሥት መሆኗ፣ በኢኮኖሚ ዕድገቷ ላይ በየዓመቱ ከፍተኛ ኪሳራ እያስከተለባት ይገኛል።

ይህ ሁኔታ የጂኦግራፊ እስር ቤት ተብሎ የሚገለጽ ሲሆን፣ ከዚህ እስር ቤት መውጣት የቅንጦት ሳይሆን የሕልውና ጉዳይ ነው። የኢኮኖሚ ዋስትናን በተመለከተ ኢትዮጵያ በየዓመቱ በቢሊዮኖች የሚቆጠር የወደብ ኪራይ ትከፍላለች። የራሷ የባሕር በርና የባሕር ኃይል መኖሩ ይህንን ወጪ ከመቀነሱም በላይ የንግድ ተወዳዳሪነትን ይጨምራል።

የዓድዋ ድል መመሪያ አሁን ላይ የባሕር በር ጥያቄ ከታሪካዊው የዓድዋ ድል ጋር ተያይዞ እንደ ብሔራዊ ተልዕኮ እየታየ ነው። ይህ ማለት ኢትዮጵያ ያላትን ታሪካዊ የባሕር ላይ መብት ማስመለስ የሉዓላዊነት አካል ተደርጎ ይወሰዳል።

3. የአክሱም ሥልጣኔ እና የኢትዮጵያ ቀደምት የባሕር ላይ ገናናነት

የባሕር ኃይል ታሪክ መነሻው የአክሱም መንግሥት በቀይ ባሕር እና በሕንድ ውቅያኖስ ላይ የነበረው የበላይነት ነው።

አክሱማውያን ለሺህ ዓመታት ያህል የዓለምን የንግድ መስመሮች በመቆጣጠር እና በቀጣናው የኃይል ሚዛን ላይ ጉልህ ተፅዕኖ በማሳደር የሚታወቁ ነበሩ። አዱሊስ በአክሱም ዘመን የኢትዮጵያ ዋነኛ የባሕር በር እና የዓለም አቀፍ ንግድ ማዕከል ነበረች። ጥንታዊ ሰነዶች እንደሚገልጹት አዱሊስ ከሮም፣ ከግሪክ፣ ከፋርስ እና ከሕንድ የሚመጡ ነጋዴዎች የሚገናኙባት ከተማ ነበረች። ይህ የንግድ ልውውጥ በአክሱም መንግሥት የባሕር ኃይል ጥበቃ ይደረግለት ነበር።

በ518 ዓ.ም ንጉሥ ካሌብ ያደረገው ወታደራዊ ዘመቻ፣ የባሕር ኃይሉ በወቅቱ የደረሰበትን ከፍተኛ ደረጃ የሚያሳይ ታሪካዊ ክስተት ነው። ለዚህ ዘመቻ ስኬት በአዱሊስ ወደብ የተገነቡ ከ70 በላይ የጦር መርከቦች ጥቅም ላይ መዋላቸው፣ አክሱም በወቅቱ የነበራትን የባሕር ላይ ቴክኖሎጂ እና ወታደራዊ አደረጃጀት ያረጋግጣል።

የቀይ ባሕር ወደቦች በሌሎች ኃይሎች መያዛቸው ኢትዮጵያን ቀስ በቀስ ከባሕር ግንኙነት እንድትገለል አድርጓታል። በተለይም በ1557 ዓ.ም የኦቶማን ቱርክ ምጽዋን መቆጣጠሩ ኢትዮጵያ ለዘመናት ከባሕር ንግድ መስመሮች እንድትገለል ያደረገ ትልቅ ጂኦ-ፖለቲካዊ ውድቀት ነበር።

4. የዘመናዊው የኢትዮጵያ ባሕር ኃይል ምስረታ (1955-1974)

ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ፣ ኢትዮጵያ ከኤርትራ ጋር በፌዴሬሽን ስትቀላቀል በ1952 ዓ.ም የባሕር በርን ዳግም ማግኘቷን ተከትሎ፣ ንጉሠ ነገሥት ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዘመናዊ ባሕር ኃይል እንዲቋቋም ወሰኑ። የኢትዮጵያ ባሕር ኃይል በ1955 ዓ.ም በይፋ ሲቋቋም፣ በዘመናዊ ወታደራዊ ሳይንስ የታገዘ ነበር።

ንጉሠ ነገሥቱ የባሕር ኃይሉን ለማደራጀት ከኖርዌይ፣ ከእንግሊዝ እና ከአሜሪካ ጋር የቅርብ ግንኙነት ፈጥረው ነበር። የኖርዌይ መንግሥት 25 የባሕር ኃይል መኮንኖች በምጽዋ አካዳሚ መምህራንና አማካሪዎች ሆነው እንዲሰሩ ያደረገ ሲሆን፣ የእንግሊዝ ሮያል ናቫል ኮሌጅ ደግሞ መኮንኖችን በማሰልጠን ረገድ ትልቅ ሚና ተጫውቷል።

በምጽዋ የሚገኘው የባሕር ኃይል አካዳሚ በ1954 ዓ.ም ተከፍቶ፣ መኮንኖችን ለ52 ወራት በማሰልጠን በባችለር ኦፍ ሳይንስ ዲግሪ ያስመርቅ ነበር።

ባሕር ኃይሉን ከ1958 እስከ 1974 ዓ.ም በበላይነት የመሩት ሪር አድሚራል እስክንድር ደስታ፣ ተቋሙ ዘመናዊና ዓለም አቀፍ ደረጃውን የጠበቀ እንዲሆን ትልቅ አስተዋጽኦ አድርገዋል። በየዓመቱ በምጽዋ የሚከበሩት የባሕር ኃይል ቀናት ኢትዮጵያ በቀይ ባሕር ላይ የነበራትን የዲፕሎማሲ ተፅዕኖ የሚያሳዩ ነበሩ።

5. የባሕር ኃይሉ በደርግ ዘመን እና ውድቀቱ (1974-1991)

በ1967 ዓ.ም የተካሄደው አብዮት የንጉሠ ነገሥቱን አገዛዝ ሲያከትም፣ ባሕር ኃይሉም አቅጣጫውን ወደ ሶቪየት ሕብረት አዞረ። በዚህ ወቅት ተቋሙ በመጠን እና በትጥቅ ረገድ እጅግ ከፍተኛው ደረጃ ላይ ደርሶ ነበር።

ሶቪየት ሕብረት በዳህላክ ደሴቶች ላይ የባሕር ኃይል ጦር ሰፈር እና የጥገና ማዕከል በመገንባት፣ የቀይ ባሕርን የንግድ መስመር ለመቆጣጠር ከኢትዮጵያ ጋር ተባብራ ሰርታለች።

በ1991 ዓ.ም የኢትዮጵያ ባሕር ኃይል 11,500 የሚጠጉ መኮንኖችና ባሕርተኞች እንዲሁም 81 የሚጠጉ ልዩ ልዩ የጦር መርከቦች የነበሩት ሲሆን፣ በቀጠናው ካሉ ትላልቅ ኃይሎች አንዱ ተደርጎ ይቆጠር ነበር።

ይሁን እንጂ በየብስ ላይ የነበረው ጦርነት እየከረረ በመምጣቱ፣ መንግሥት ለባሕር ኃይሉ የሚሰጠውን በጀት በመቀነስ ወደ የብስ ጦር እንዲዞር አድርጎ ነበር።

በ1990 ዓ.ም የሻዕቢያ ጦር ምጽዋን ሲቆጣጠር ባሕር ኃይሉ ዋና መሸሸጊያውን አጣ። በመጨረሻም በግንቦት 1983 ዓ.ም አሰብ ስትወድቅ፣ የባሕር ኃይሉ መርከቦች ወደ የመን እና ጅቡቲ እንዲሰደዱ ተገደዱ። ኤርትራ ነፃነቷን ማወጇን ተከትሎ፣ ኢትዮጵያ የባሕር በር አልባ በመሆኗ በ1996 ዓ.ም ባሕር ኃይሉ በይፋ እንዲፈርስ ተደረገ።

6. ወቅታዊ የዓለም ጂኦ-ፖለቲካዊ ለውጦች እና የባሕር ኃይል አስፈላጊነት (2024-2026)

የቅርብ ጊዜዎቹ የዓለም ክስተቶች ኢትዮጵያ ባሕር ኃይልን ዳግም ለማቋቋም የወሰነችው ውሳኔ ስልታዊ ብልህነት መሆኑን በተግባር እያረጋገጡ ነው። በ2026 ዓ.ም የጀመረው የኢራን-እስራኤል እና የአሜሪካ ግጭት የዓለምን የንግድ መስመሮች ክፉኛ አውኳል። የሆርሙዝ ወሽመጥ በመዘጋቱ ምክንያት የነዳጅ ዋጋ ጨምሯል፤ ይህም በባሕር ዳርቻ ላይ የራሳቸው ተፅዕኖ የሌላቸው ወገኖች ምን ያህል ለኢኮኖሚ ድንጋጤ ተጋላጭ መሆናቸውን አሳይቷል።

የቀይ ባሕር አለመረጋጋትም የንግድ ልውውጥን በ40 በመቶ የቀነሰው ሲሆን፣ የባሕር ላይ ወንበዴነት እና ሚሳኤል ጥቃቶች መኖራቸው የራሳችንን የንግድ መርከቦች ለመጠበቅ ወታደራዊ ኃይል እንደሚያስፈልግ አስረግጠው ያሳያሉ።

7. የባሕር ኃይል ዳግም መነቃቃት እና የቀጣይ ራዕይ (2018-አሁን)

ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አህመድ (ዶ/ር) በ2010 ዓ.ም ባሕር ኃይል ዳግም እንዲቋቋም የወሰኑት ውሳኔ፣ ኢትዮጵያ በቀጣናው ያላትን ተፅዕኖ ለመመለስ የጀመረችው ጉዞ አካል ነው። ይህም ከሀገር ሕልውና ወደ ብሄራዊ ሉዓላዊነት የመሸጋገር ምልክት ነው።

አዲሱ ባሕር ኃይል ከመሠረቱ እየተገነባ ያለ ተቋም ሲሆን፣ በአዲስ አበባ ውስጥ ዘመናዊ ዋና መሥሪያ ቤት ተገንብቶ ወደ ሥራ ገብቷል። የባሕር ኃይል አካዳሚ ተቋቁሞ የመጀመሪያው ዙር መኮንኖች የተመረቁ ሲሆን፣ ከሩሲያ እና ከፈረንሳይ ጋር በስልጠና እና በቴክኒክ ድጋፍ ዙሪያ ስምምነቶች ተፈርመዋል ።

ባሕር ኃይሉ የራሱ የሆነና ከዓለም አቀፍ ስታንዳርድ ጋር የተጣጣሙ ወታደራዊ ማዕረጎች አሉት። ከአድሚራል እስከ ሌፍተናንት ያሉ ማዕረጎች መኖራቸው ፕሮፌሽናል የሆነ ኃይል ለመገንባት ያለውን ቁርጠኝነት ያሳያል።

በተጨማሪም ኢትዮጵያ በBRICS+ የባሕር ላይ ልምምድ ላይ በታዛቢነት በመሳተፍ ዓለም አቀፍ እውቅናን አግኝታለች። የሶማሊላንድ የመግባቢያ ሰነድ እና የአንካራ ስምምነትም የባሕር በርን በሊዝ ወይም በስምምነት ለማግኘት የሚደረጉ የሰላማዊ ዲፕሎማሲ ውጤቶች ናቸው።

የኢትዮጵያ ባሕር ኃይል ታሪክ የሉዓላዊነት፣ የጥንካሬ እና የዳግም መነቃቃት ታሪክ ነው። ከአክሱም አዱሊስ እስከ ምጽዋ አካዳሚ፣ እንዲሁም እስከ አሁኑ የባሕር ኃይል ሕዳሴ ድረስ ያለው ጉዞ ኢትዮጵያ ከባሕር ጋር ያላት ትስስር የማይበጠስ መሆኑን ያረጋግጣል።

ባሕር ኃይሉን ዳግም ማቋቋም የፖለቲካ ምርጫ ሳይሆን የሕልውናን የማረጋገጥ ሥራ ነው። የባሕር ኃይል መኖሩ ለብሔራዊ ጥቅም ማስከበሪያ፣ ለኢኮኖሚ ነፃነት ማረጋገጫ እና ለቀጠናዊ ሰላም ዋስትና ነው። ኢትዮጵያ ዳግም ወደ ባሕር መመለሷ ለኢትዮጵያ ብቻ ሳይሆን ለምሥራቅ አፍሪካ ቀጠናዊ ትስስር እና ሰላም ትልቅ አስተዋጽኦ ይኖረዋል።

በአዶኒያስ ወልደአረጋይ