በኢትዮጵያ ረጅም የታሪክ ጉዞ ውስጥ፣ የሀገራችን የኢኮኖሚ መዋቅር ከመሰረቱ ለመለወጥና ወደ ዘመናዊ የገበያ ሥርዓት ለማሸጋገር እንደ አሁኑ ዘመን የታለሙ ጥልቅ ሪፎርሞች የተከናወኑበት ጊዜ ጥቂት ነው። ታሪክን ወደኋላ መለስ ብለን ስንቃኝ፣ ኢትዮጵያ በተለያዩ ርዕዮተ-ዓለማዊ አጥሮች ውስጥ ታጥራ ቆይታለች። ዛሬ ላይ የምናከናውነው ሽግግር ትርጉም የሚኖረው ግን ትላንት የወደቅንበትን ጉድጓድና የነበረብንን የፖሊሲ ስንክልና በውል ስንረዳ ብቻ ነው።

1. የትላንቱ ውርስ፡ የታሪክና የኢኮኖሚ ጉዞ

ኢትዮጵያ ባለፉት ግማሽ ክፍለ ዘመናት በኢኮኖሚ ደረጃ "ይህ ነው የሚባል ወረት" (Accumulated Wealth) ሳታፈራ የቆየችው በሥርዓቶቹ የፖሊሲ ስህተትና በኢኮኖሚክስ ቋንቋ "መዋቅራዊ ግትርነት" (Structural Rigidity) በሚባለው ችግር ምክንያት ነበር።

ሀ. የኃይለሥላሴ ዘመን፡ የካፒታሊዝም ጅምርና "ፊውዳል ስንክልና"

የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዘመን ኢኮኖሚ በድፍኑ የገባር ሥርዓት ወይም የፊውዳል ኢኮኖሚ ተብሎ ቢጠራም ወደ ኋላ ላይ "ባለሁለትዮሽ የኢኮኖሚ ሞዴል" (Dual Economy Model) ለመከተል ሞክሯል። በአንድ በኩል ዘመናዊ የኢንዱስትሪና የቢሮክራሲ ጅምር ሲኖር፣ በሌላ በኩል ደግሞ እጅግ ኋላቀር የሆነው የፊውዳል ሥርዓት ግብርናውን ተብትቦት ቆይቷል።

• ሥርዓቱ የገጠመው ችግር "የግብርና ስታግኔሽን" (Agrarian Stagnation) የሚባለው አይነት ነው።

• ሥርዓቱ መሬትን ለአምራቹ ማከፋፈል ባለመቻሉ ሰፊውን ህዝብ የገበያ ተሳታፊ ማድረግ አልቻለም። ይህም የሀገር ውስጥ ፍላጎት (Domestic Demand) እንዳያድግ አድርጎታል።

ለ. የደርግ ዕዝ ኢኮኖሚ፡ "የሀብት መባከን" (1967 - 1983)

ደርግ የኃይለሥላሴን ሥርዓት ሲገለብጥ ይዞት የመጣው "የዕዝ ኢኮኖሚ" (Command Economy) ነበር።

ይህ ሥርዓት "ሥርዓታዊ የሀብት ማባከን" (Allocative Inefficiency)።

• መንግሥት ሁሉንም የሀብት ምንጮች በብቸኝነት በመቆጣጠሩና የዋጋ ተመንን በገበያ ፈንታ በጭፍን ትዕዛዝ በመወሰኑ፣ የኢኮኖሚ ማበረታቻዎች (Incentives) ጠፉ። ይህም "ኢኮኖሚክ ስታግኔሽን" (Economic Stagnation) አስከተለ። ዜጎች ሀብት እንዳያፈሩ በመከልከላቸው ሀገራችን ለቀጣዩ ትውልድ የሚተርፍ "ወረት" ሳታከማች ቀረች።

ሐ. የኢህአዴግ አብዮታዊ ዴሞክራሲ፡ "የዕዳ ወጥመድ" (1983 - 2010)

ኢህአዴግ "ልማታዊ መንግስት" ነኝ ቢልም፣ ተግባራዊ ያደረገው ግን "የመንግስት መር ካፒታሊዝም" (State-Led Capitalism) ነበር።

• ይህም ሥርዓት፡ ያስከተለው ውጤት"የግል ዘርፉን ማቀጨጭ" (Crowding-Out Effect)።

• መንግሥት ለትላልቅ ፕሮጀክቶች የሚሆን ገንዘብን ከሀገር ውስጥ ባንኮች በብቸኝነት በመጠቀሙና የውጭ ምንዛሬን አፍኖ በመያዙ፣ የግል ባለሀብቱ ሜዳ አጣ። ይህም ለከፍተኛ "የፋይናንስ መዛባት" (Macroeconomic Imbalance) እና ለከፋ "የዕዳ ጫና" (Debt Overhang) ዳርጎናል።

የኢትዮጵያ ኢኮኖሚ

የኢትዮጵያ ኢኮኖሚ በአሁኑ ወቅት ከአንድ ወጥ (Monolithic) የግብርና ጥገኝነት በመውጣት፣ ወደ ብዝሐ ዘርፍ (Multi-sectoral) ተሸጋግሯል፡፡ ይህ ሽግግር በተለይ በሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ (HGER 2.0) ማዕቀፍ ውስጥ የሚከናወን ሲሆን፣ ዋና ዋና ባሕርያቱ የሚከተሉት ናቸው፡

ከፖሊሲ አኳያ፡ ከመንግሥት መር ወደ ግል ዘርፍ መሪነት

ቀደም ባሉት ሥርዓቶች ኢኮኖሚው በመንግሥት ኢንቨስትመንት ላይ ብቻ የተንጠለጠለ (State-led) ነበር። የአሁኑ ብዝሐ ዘርፍ ኢኮኖሚ ማለትም ግብርና ኢንደስትሪ፣ ቱሪዝም ማዕድን   ግን "የግል ዘርፉ የኢኮኖሚው ሞተር ነው" የሚል ፅኑ እምነት አለው።

• የገበያ ሊበራላይዜሽን፡ ቀደም ሲል በመንግሥት ብቻ ተይዘው የነበሩ እንደ ቴሌኮም እና ባንክ ያሉ ዘርፎች ለውጭና ለሀገር ውስጥ የግል ባለሀብቶች ክፍት መደረጋቸው።

• መንግሥት እንደ ደጋፊ (Facilitator): መንግሥት ምቹ የሕግና የመሰረተ ልማት ከባቢን በመፍጠር ላይ ማተኮሩ።

3. የግብርና ሽግግር፡ ከተመፅዋችነት ወደ "ምግብ ሉዓላዊነት"

ታሪካዊው የኢትዮጵያ ግብርና በሬና ሞፈር ላይ ብቻ የተንጠለጠለ ነበር። ዛሬ ግን ግብርናው ከባህላዊ መተዳደሪያነት ወደ "አግሮ-ቢዝነስ" እየተሸጋገረ ነው።

"የቆፈረ ያፍሳል፣ የለፋ ይበላል"

በክላስተር (Clustering) አሰራር 9.2 ሚሊዮን አርሶ አደሮችን በማስተሳሰር፣ ግብርናውን ከራስ አገዝነት ወደ ገበያ ተኮርነት ቀይሮታል። የስንዴ ምርት "ተአምር" ለዚህ ትልቅ ማሳያ ነው። ኢትዮጵያ በዓመት የምታወጣውን 1 ቢሊዮን ዶላር የውጭ ምንዛሬ ማዳን ብቻ ሳይሆን፣ ወደ ውጭ መላክ መጀመሯ የኢኮኖሚ "ሉአላዊነት"  ማረጋገጫ ነው። ይህም በኢኮኖሚክስ ቋንቋ "የምርታማነት ድንበር ማስፋት" (Shifting the Production Possibility Frontier) ይባላል።

4. የዲጂታል ኢኮኖሚ ግንባታ፡ ከወረቀት ወደ "ክላውድ"

ትናንት በኢህአዴግ ዘመን ቴሌኮም የመንግሥት የገቢ መሰብሰቢያ እንጂ የኢኮኖሚ ማሳለጫ አልነበረም። ዛሬ ግን "ዲጂታል ኢትዮጵያ 2030" ሀገሪቱን የአፍሪካ የቴክኖሎጂ ማዕከል ለማድረግ እየሰራች ነው።

"የነገን በዛሬ፣ የሩቁን በቅርብ"

የቴሌኮም ደንበኞች ቁጥር 87.9 ሚሊዮን መድረሱና የቴሌ ብር (Telebirr) በ58 ሚሊዮን ተጠቃሚዎች 7.5 ትሪሊዮን ብር ማንቀሳቀሱ፣ የሀገራችን "የገንዘብ ዝውውር ፍጥነት" (Velocity of Money) ጨምሮታል። "5 ሚሊዮን ኮደሮች" ፕሮጀክት ደግሞ ወጣቱን በቴክኖሎጂ በማነፅ፣ ለወደፊቱ "እውቀት-መር ኢኮኖሚ" (Knowledge-Based Economy) መሰረት እየጣለ ነው።

5. የፋይናንስ ዘርፍ ማሻሻያ፡ መዝገብን ከስንክሳር የማጥራት ጥበብ

የአሁኑ የሀገር በቀል የኢኮኖሚ ማሻሻያ (HGER) ትልቁ እርምጃ የውጭ ምንዛሬ ተመን በገበያ እንዲወሰን ማድረጉ ነው። ይህ ውሳኔ በኢኮኖሚው ውስጥ የነበረውን "የዋጋ መዛባት" (Price Distortion) ያስወገደ ደፋር እርምጃ ነው።

"ውኃ ሲገታ፣ ኢኮኖሚ ሲፈታ"

መንግሥት የውጭ ምንዛሬን በገበያ እንዲመራ በማድረጉ፣ ላኪዎች ተገቢውን ዋጋ እንዲያገኙና የውጭ ኢንቨስትመንት (FDI) በልበ ሙሉነት እንዲገባ በር ከፍቷል። የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ (CBE) የተቀማጭ ገንዘብ 2 ትሪሊዮን ብር መድረሱና ብድር ለግል ዘርፉ (90%+) መፈቀዱ፣ የኢትዮጵያ የኢኮኖሚ ሞተር ከፖለቲካዊ ውሳኔ ይልቅ በገበያ ፍላጎት እንዲመራ እያደረገው ነው። ይህ በኢኮኖሚክስ "የፋይናንስ ጥልቀት" (Financial Deepening) ይባላል።

6. የኢንዱስትሪና የማዕድን ዘርፍ፡ "ኢትዮጵያ ታምርት"

ኢትዮጵያ ለዘመናት ቡናና ጥራጥሬ ላይ ብቻ ተንጠልጥላ ቆይታለች። ዛሬ ግን "ኢትዮጵያ ታምርት" በሚል ንቅናቄ፣ የኢንዱስትሪ መዋቅሩን ከውጭ ጥገኝነት ወደ ሀገር ውስጥ ምርት እያዞረች ነው።

"የራስ ካልሆነ አይሞቅም"

በኢንዱስትሪ ፓርኮች ውስጥ ያሉ ባለሀብቶች ቁጥር ከ36 ወደ 219 ማደጉና አብዛኞቹ የሀገር ውስጥ ባለሀብቶች መሆናቸው፣ ሀገራዊ የኢኮኖሚ ባለቤትነትን ፈጥሯል። በማዕድን ዘርፍም፣ የወርቅ ምርት ወደ 38.8 ቶን በማደጉና ከዘርፉ 3.5 ቢሊዮን ዶላር ገቢ በመገኘቱ፣ ሀገሪቱ አዲስና ፅኑ የገቢ ምንጭ አግኝታለች። ይህም "የኤክስፖርት ብዝሃነት" (Export Diversification) ይባላል።

7. የሰው ኃይል ልማትና አርቲፊሻል ኢንተለጀንስ (AI)

ትላንት በደርግም ሆነ በኢህአዴግ ዘመን ትምህርት በብዛት እንጂ በጥራት ላይ አላተኮረም ነበር። ዛሬ ግን ለጥራት ትኩረት በመስጠት ለነገው ተወዳዳሪ ትውልድ "የሰው ኃይል ካፒታል" (Human Capital Development) ግንባታ እየተከናወነ ነው።

"ጥዋት የተማረ፣ ማታ አይወድቅም"

ከ34,000 በላይ ቅድመ-መደበኛ ትምህርት ቤቶች መገንባታቸው ለወደፊቱ ሳይንቲስት መሰረት ሲሆን፣ በአርቲፊሻል ኢንተለጀንስ (AI) ዘርፍ "መላ" (Mela) እና "ቀና" (Qena) የመሰሉ ሀገር በቀል ቴክኖሎጂዎች መበልጸጋቸው ኢትዮጵያን በዓለም አቀፍ የቴክኖሎጂ ፉክክር ውስጥ አስገብቷታል።

8. ስትራቴጂካዊ ሽግግርና የወደፊት ተስፋ

የኢትዮጵያ የኢኮኖሚ ጉዞ ከእዳና ከጥገኝነት ወደ ምርታማነትና "የማክሮ-ኢኮኖሚ መረጋጋት" (Macroeconomic Stability) እየተሸጋገረ ነው። አለም ሊክደው በማይችለው መንገድ የኢትዮጵያን ቀጣይ የዕድገት መንገድ አለም ፊት ለፊት እየመሰከረው ይገኛል፡፡ ይህም ሀገራችን እየተከተለች ያለው የሪፎርም መንገድ ትክክለኛ ስለመሆኑ ትልቅ ምስክርነት ነው።

በአጠቃላይ፣ ኢትዮጵያ ዛሬ ላይ የያዘችው የለውጥ መስመር ትናንት ያልነበረው "ወረት" ዛሬ በላብና በፈጠራ እየተገነባ ነው።

"ወንዝ ሲፈስ ድንጋይ ይከብባል" እንዲሉ፣ ይህ የኢኮኖሚ ፍሰት መሰናክሎችን እያለፈ፣ የኢትዮጵያን ብልጽግና በፅኑ መሰረት ላይ እየገነባ ይገኛል። የዛሬው ትውልድ የሚከፍለው መስዋዕትነትና የሚያደርገው ጥረት ለነገዋ ኢትዮጵያ ትልቅ ስጦታ ሆኖ ይመዘገባል።

ይህ የታደገ ትውልድ የነገዋን ኢትዮጵያ በዓለም አቀፍ መድረክ ተወዳዳሪና ኩሩ ሀገር እንደሚያደርጋት ፅኑ እምነት አለን።

በአዶኒያስ ወ/አረጋይ